Inleiding

Naar boven

In de tekst gebruik ik steeds de naam Hilkmann omdat ik daar zelf aan gewend ben. Hetzelfde verhaal geldt echter ook voor Hilckmann, Hilckman of Hilkman.

Een groot gedeelte van de gegevens heb ik uit rijks- en gemeentearchieven en uit de kerkboeken van Metelen (W.Dld.). Ook oude familiepapieren leverden de nodige informatie. Daarnaast heb ik gebruik gemaakt van mondelinge overlevering.

Dat laatste kan riskant zijn omdat je niet weet hoe betrouwbaar die is. In de Rotterdamse tak ging b.v. het verhaal dat in de vorige eeuw drie Deense broers, Caspar, Melchior en Ignaz naar Nederland waren gekomen, die zo de Nederlandse stamvaders vormden. Ten eerste klopt het niet dat het Denen waren en ten tweede waren het geen drie maar slechts twee broers en een oom die al eerder naar Nederland waren gekomen.

Veel informatie heb ik ook gekregen van pater H.Heifort (zijn moeder was een Hilkmann) en via hem van zijn achterneef prof.dr.dr.A.Hilckman, beiden uit Duitsland. Alle twee hebben zij zich geruime tijd bezig gehouden met stamboomonderzoek. Zij kenden de situatie op de oude stamboerderij en in het familiehuis te Metelen, waar zij contact hadden met de familie. Mondelinge informatie die ik van hen gekregen heb, schat ik betrouwbaar in.

De Nederlandse archieven wijzen al snel uit dat we de oorsprong van de familie Hilkmann moeten zoeken in Duitsland, namelijk in Metelen: een klein dorp dat ongeveer 20 km ten oosten van Enschede ligt.

De kerkboeken van Metelen die in 1623 beginnen, zijn aanvankelijk erg onvolledig zodat daaruit nog geen betrouwbare stamboom kan worden samengesteld. In 1628 wordt de naam Hilkmann voor het eerst in de kerkboeken vermeld. Uit het feit dat de naam in die periode regelmatig terugkeert, kunnen we aannemen dat er dan al meerdere gezinnen met de naam Hilkmann wonen. Pas vanaf het huwelijk van Herman (1) en Adelheit (2) in 1656 kunnen we een directe stamboom samenstellen.

Ruim voordat er kerkboeken waren, komt de naam Hilkmann al in de directe omgeving van Metelen voor. In een oorkondeverzameling over de geschiedenis van Steinfurt, die in 1834 door Joseph Niesert werd uitgegeven, staat een inkomstenlijst uit de dertiende eeuw van de Johanneskerk in Steinfurt (Metelen viel bestuurstechnisch onder Steinfurt). Hierin komen de namen Johannes Hillekenmann en Johannes Hilckeman voor, zij zouden toen al als vrije boer in het gebied gevestigd zijn. Het is tamelijk aannemelijk dat dit verre voorouders zijn van Herman(1), zeker ook omdat er volgens H.Heifort geen aanwijzingen zijn dat de naam Hilkmann ook ergens anders in Duitsland ontstaan is.

Tot nu toe is er nog geen betekenis bekend van de naam Hilkmann; de kans bestaat dat de naam ontstaan is uit een Saksisch begrip waarvan we de betekenis niet meer  kennen.

Wat is de meest oorspronkelijke schrijfwijze van de naam Hilkmann?

Er wordt soms gezegd dat dat Hilckman is, pas in de Pruisische tijd komt er een tweede n bij. (In het Saksische dialect schrijft men man met een n ).

In een officiële akte uit 1834 schrijft de ambtenaar: Augustin Hilkmann (9), deze ondertekent echter zelf met Hilckman. Zo staat hij ook in het doopregister; in het huwelijksregister komt er echter weer een n bij.

In diezelfde akte staat de naam van zijn zoon: J.B.H.Hilkmann (17) die zelf ondertekent met Hilckmann, maar bij latere handtekeningen verdwijnt die c weer.

Het is trouwens in de oude akten niet altijd even duidelijk of er een c geschreven staat of dat het de aanloophaal van de k is.

De eerste Hilkmann van de stamboom staat in zijn huwelijksakte als Hilckman vermeld terwijl hij bij de geboorte van een zoon als Hillickman staat gemeld. Dit laatste staat duidelijk in een ander handschrift, dus geschreven door een andere geestelijke. Voordat de burgerlijke stand bestond, hield de kerk de doop-, trouw- en huwelijksregisters bij. De naam werd dikwijls op klank genoteerd.

Samenvattend denk ik dus dat het niet helemaal duidelijk is welke schrijfwijze de meest correcte is; wel is duidelijk dat alle namen passen in één stamboom.  

Tegenwoordig zijn er in Nederland 3 verschillende schrijfwijzen te onderscheiden die alle tot dezelfde stamboom behoren, maar wel tot een verschillende tak: Uiteindelijk komen al deze takken samen (net als een aantal Duitse takken) bij Augustin (9), hem zouden we de stamvader kunnen noemen.  

Hier vind u de kleine stamboom:  

Omdat het onmogelijk is om alle gegevens die ik over ca. 475 personen verzameld heb in dit verhaal onder te brengen, heb ik besloten een verkorte versie van de stamboom bij te voegen. Hierin staan alleen die personen die van belang zijn voor de Nederlandse tak van de familie Hilkmann. Omdat de boom steeds verder uitwaaiert, ben ik gestopt bij die personen die de meeste van u wel moeten kunnen plaatsen, b.v. uw vader of grootvader.

De nummers die u in de tekst en in de stamboom achter de namen van personen tegenkomt,  zijn de codes die ik in mijn systeem gebruik. Als u over een persoon iets wilt weten is het handig om dat nummer te vermelden.

Omdat de meeste van u mij niet kennen of hooguit via de telefoon wil ik mijn plaats in de stamboom aangeven: ik ben een zoon van W.J.A. Hilkmann (72).

Metelen                                       

Naar boven 

Waar ligt Metelen:  

Metelen, de bakermat van de familie Hilkmann, is een klein dorp (tegenwoordig ca. 10.000 inwoners) 20 km ten oosten van Enschede net over de Duitse grens. Het ligt aan de Vecht op de plek waar vroeger een oude Romeinse weg het riviertje kruiste.

Het is een dorp met een oude geschiedenis. Opgravingen wijzen uit dat er zeker 600 jaar voor Christus al vaste bewoning was: boeren en handwerklieden, waarschijnlijk Germanen die de nomadische Kelten verdreven hadden.

Op een kaart van Ptolomäus uit de tweede eeuw na Christus wordt een plaatsje Mediolanum genoemd en omdat het op exact dezelfde plaats ligt als het huidige Metelen zou dit de eerste officiële verwijzing kunnen zijn.

De geschreven geschiedenis begint op 16 augustus 889 als keizer Arnulf toestemming verleent aan de vrome adellijke dame Friduwi om een stift (een vrouwenklooster, meestal van adel) op haar landerijen te stichten. Het dorp krijgt zo bepaalde rechten.

Men spreekt dan van Matellia, later wordt dat Matelon of Metel, pas vanaf ca. 1200 raakt de naam Metelen ingeburgerd. Er worden twee betekenissen aan het woord Metelen toegeschreven: honingwoud of verzamel/gerechtsplaats.  

Steeds blijft er een machtsstrijd gaande tussen het "zelfstandige" stift en de bisschoppen van Münster. Keizer Otto III onderstreept die zelfstandigheid door in 993 Metelen de status van Keizerlijke Vrijheid te schenken. In 1811 wordt het stift opgeheven.

In de loop van de geschiedenis blijft ook Metelen natuurlijk niet gespaard voor de nodige rampen.  

Heel karakteristiek in Metelen is de grote katholieke kerk van "De heilige martelaren Cornelius en Cyprianus".(afb.1)

Op de plaats van een oude houten kerk is men in ca. 1100 begonnen met de bouw van de kerk, eerst met de toren en met de westkant inclusief een ver uitspringend koor speciaal voor de nonnen uit het stift. Dit alles in een duidelijk Romaanse stijl.

Begin 13-de eeuw wordt de kerk definitief afgebouwd en er sluipen dan al duidelijk gotische invloeden in. In latere perioden vinden er nog diverse verbouwingen plaats waardoor de oorspronkelijke staat van de kerk gedeeltelijk verloren gaat.

In de kerk vinden we een massief stenen doopvont, die uit de begintijd van de kerk dateert. Naar mag worden aangenomen zijn hier vele generaties Hilkmannen gedoopt. (afb.2)

Naar boven

" Als er bij boer Hilkmann een wit kalf geboren wordt, breekt er oorlog uit en pas als het groot is, wordt er vrede gesloten. Het witte kalf wordt dan door vriend en vijand gezamenlijk opgegeten."

uit     Münsterländische Sagen

         Aschendorf Münster

         Bügener  

Eigenlijk was de naam Hilkmann op deze boerderij al eerder uitgestorven maar in vorige eeuwen gebeurde het wel dat als een dochter de boerderij erfde en er een man bij in trouwde, dat hij dan de naam van zijn vrouw aannam, waardoor de oorspronkelijke naam op de boerderij behouden bleef. Dat was het geval bij de overgrootmoeder van Maria Elisabeth (372) 

Augustin staat in de diverse akten vermeld als waard, linnenwever en als koopman. Volgens de familieverhalen is zijn vrouw Gertrud na de geboorte van een tweeling enige tijd schijndood geweest. Ze lag al in een kamer opgebaard terwijl er in de kamer ernaast over de teraardebestelling werd gesproken. Dit werd echter verstoord door haar verzoek om koffie. Pas veel later is zij op 86-jarige leeftijd overleden.

Het echtpaar begon een eierhandel: de jonge zonen moesten met manden de boerderijen langs om eieren op te kopen. Met paard en wagen (het paard heette Flücht) werden de eieren naar de grensovergang Glanerbrück gebracht, vandaar uit werden ze verder vervoerd naar Amsterdam waar zoon Bernard (17) op de Nieuwendijk een eier- en boterhandel had.

Augustin en Gertrud hebben in Metelen eerst in de Molenstraat gewoond, daar zijn hun eerste 10 kinderen geboren. Op de tekening (afb.4) staat een vergelijkbare woning zoals die er in 1925 uitzag (dezelfde straat, 3 huizen ernaast).

In 1817 kopen zij een tegenoverliggend pand, daar worden de laatste 2 kinderen geboren. Dit huis brandt in 1889 af en er wordt op dezelfde plek een nieuw huis gebouwd, in 1939 komt er een etage op.  

Van het huis dat tegenwoordig op die plaats staat (afb.5), stamt volgens zeggen alleen de open haard nog uit de oude tijd. Op de tegels in die haard is o.a. de oude stamboerderij te zien. Na de tweede wereldoorlog was dit pand in gebruik als Gasthoff/Bäckerei "Züm Mühlentor", het wordt dan nog steeds door Hilkmannen bewoond. In 1973 overlijdt daar Lina Hilkmann (312), zij was de laatste Hilkmann in Metelen. Haar echtgenoot Max Bürger overlijdt in 1974; veel familiestukken,  waaronder een kast uit 1722, vervallen dan aan de familie Bürger. Het huis wordt aan de kerk verkocht en er is nu een klein bejaardenhuis in gevestigd.  

afb. 5: Het huis in Metelen waar van 1817 tot 1973 Hilkmannen woonden.

Anton Hilckman (288), een achterkleinzoon van stamvader Augustin (9), was hoogleraar in de vergelijkbare cultuurwetenschap aan de universiteit van Mainz. In die functie heeft hij vele tientallen publicaties geschreven. Daarnaast heeft hij zich zijn hele leven bezig gehouden met minderheidsgroeperingen en onderdrukking. Al begin jaren 30 schreef hij artikelen tegen het opkomend nazidom. Gedurende de hele 2-de wereldoorlog heeft hij daarvoor gevangen gezeten in 20 gevangenissen en 5 concentratiekampen. Door de Duitsers werd hem zijn titel afgenomen, maar tot hun grote ergernis bleef hij ondertekenen met dr. Hilckman, zijn tweede titel had hij namelijk in Milaan verkregen en die konden de Duitsers hem niet afnemen. Buiten de gebruikelijke talen sprak hij o.a. Pools, Baskisch en Fries (hij was erelid van de Friesche Akademie).

Na zijn overlijden in 1970 heeft hij zijn ouderlijk huis te Bevergern uit 1742 geschonken aan de plaatselijke Heimatsverein. Er is nu een klein streekmuseum in gevestigd, een klein gedeelte is ook aan zijn persoon gewijd. (afb.6)  

In de familie Hilkmann circuleert een familiewapen (afb.7). Dit wapen staat echter zowel in Duitsland als in Nederland niet officieel geregistreerd bij de heraldische instituten als zijnde van de familie Hilkmann. Het staat echter ook niet geregistreerd als zijnde van een andere familie. Dit bewijst niet dat er geen familiewapen is, iedereen kan zich zelf een familiewapen toekennen, maar het geeft alleen aan dat het niet geregistreerd staat en dat het niet verbonden is met een adellijke status.

Volgens H.Heifort en prof. Hilckman was er altijd al sprake van een wapen in het familiehuis, de spreuk is er waarschijnlijk later aan toegevoegd door prof. Hilckman nml. "Contra torrentem": "tegen de stroom in" (dit past aardig bij zijn karakter).  

In de jaren zeventig is door regierungsdirektor Kurzinski tussen oude familie- documenten in huis Hilkmann een afbeelding van het wapen gevonden. Er wordt gezegd dat het wapen uit ca. 1200 stamt, maar ik weet niet waar dat op gebaseerd is. Omdat het oude hof Hilkmann een leenheer kende (b.v. stift Langenhorst) en aan hem een wapendienst verplicht was, zou eventueel het wapen (of een gedeelte van dat wapen) van die leenheer  op het schild kunnen staan. Schild en helm symboliseren meestal weerbaarheid en dienstplicht.  

Vorige eeuw zijn er waarschijnlijk 5 Hilkmannen naar Nederland gekomen.

De reden waarom is nu natuurlijk niet meer te achterhalen maar in het algemeen was het zo dat er in de Duitse grensstreek in de vorige eeuw grote werkeloosheid heerste. In de oogsttijd kwamen veel seizoenarbeiders de Nederlandse grens over. Daarnaast trokken er veel Duitsers als marskramer door Nederland, sommige van hen vestigden zich hier en handelden dan verder. Dreesmann (van V&D), Brenninkmeijer (van C & A) en Lampe zijn allemaal uit diezelfde grensstreek afkomstig.

Bernard Hilkmann (1808-1879) is waarschijnlijk de eerste Hilkmann die zich in Nederland vestigde of in elk geval de eerste waarvan er zich nu nog afstammelingen in Nederland bevinden.

Tussen de familiepapieren vonden wij een vodje papier (afb.8:) dat na vertaling het ontslagbewijs van Bernard uit militaire dienst bleek te zijn, gedateerd Metelen 1833.  

Niet lang daarna, op 21-5-1834 trouwt Bernard in Amsterdam met H.J.Nieters (16), volgens de akte waren hun beroepen smid en winkelierster. Zij is dan net 10 maanden weduwe van Hinrich von Uchtrup, een Duitser die uit een plaatsje komt dat niet ver van Metelen af ligt. (Kende Bernard deze man? Was Nieters al een handelscontact?).

In het begin van hun huwelijk zijn er nog al wat verhuizingen maar in 1848 kopen ze een koopmanshuis met winkel op de Nieuwendijk 10 te Amsterdam. (afb.9)

Over het nu nog bestaande huis, dat dateert van voor 1675, zijn veel documenten bewaard gebleven: perkamenten met de geschiedenis van het huis, bouw- vergunningen, koopakten en schuldbekentenissen, maar een van de meest interessante aktes is een boedelbeschrijving uit 1856. De echtgenote van Bernard, Helena Johanna Nieters overlijdt op 30-12-1855 en in verband met het bepalen van de erfenis wordt de totale boedel beschreven en wordt de waarde ervan bepaald. De notaris en de taxateur zijn hier 6 uur mee bezig geweest.

Deze boedelbeschrijving geeft een goed idee van de bezittingen van de familie en hun levensstandaard in het midden van de vorige eeuw. De lijst is te uitgebreid om hier volledig op te nemen. Ik heb daarom een selectie gemaakt waarbij elk vertrek genoemd wordt met een aantal karakteristieke voorwerpen. Op het moment van de boedelbeschrijving zijn er 8 minderjarige kinderen in huis.

De totale waarde van de inboedel bedroeg fl.2.262,- daarin is  fl.678,- begrepen voor goud en zilver. Naast de boedelbeschrijving zijn ook de andere financiën op een rijtje gezet.  

* Bij de schuld was een bedrag inbegrepen ivm plaatsvervanging bij de nationale militie  voor den dienstpligt van zoon Augustinus (37),een soort afkoopsom om niet in dienst te hoeven.)

Om een idee te krijgen hoe welvarend de familie toen was, zou je willen weten wat fl.1,- van toen, nu waard is. Het is echter moeilijk om bedragen uit die tijd om te rekenen naar de waarde van nu.

Van het Centraal Bureau voor de Statistiek heb ik de beschikking gekregen over twee tabellen. Uit de eerste tabel blijkt dat het netto weeksalaris (zeker geen 40-urige werkweek) van een nijverheidsarbeider in de periode van 1850 tot 1990 met een factor 100 is toegenomen. Ik denk niet dat je deze omrekeningstabel moet gebruiken omdat de familie dan een vermogen bezat van ca. 1 miljoen gulden en dat lijkt mij rijkelijk veel voor een boter- en eierhandel.

De tweede tabel echter geeft waarschijnlijk een reëlere omrekeningsfactor nl. de kosten van levensonderhoud (het zgn. prijsindexcijfer van de gezinsconsumptie ). Dat getal is in diezelfde periode toegenomen met een factor 17. Als je die factor 17 dan loslaat op hun vermogen van fl 10.555,- denk ik dat je mag concluderen dat hun situatie toen boven modaal was.

Aardig is het nog te vermelden dat tevens uit deze twee tabellen blijkt dat er in de periode 1850 tot 1990  een reële loonsverbetering heeft plaats gevonden van een faktor 6, (het salaris is ca. 100 maal omhoog gegaan en de kosten van levensonderhoud slechts 17 maal).

De eierhandel die Bernard voerde, betrof niet alleen de verkoop in de winkel maar ook leveranties aan andere winkels. Een gedeelte van de eieren betrok hij uit zijn geboortestreek. In 1878 neemt zijn zoon Eugenius (46) de eierhandel inclusief de goodwill over van zijn vader. Afgaande op schuldbekentenissen en voorschotten op erfenissen blijkt dat hij niet zo'n handig zakenman was als zijn vader en in 1897 wordt hij dan ook failliet verklaard. Hij vertrekt daarna met zijn gezin naar Rotterdam. Daar ging het verhaal dat hij  failliet was gegaan omdat hij met een grote lading eieren uit Duitsland bleef zitten die zijn broer(s) ondanks toezeggingen niet van hem afnamen. Hoe betrouwbaar dit verhaal is, is nu natuurlijk niet meer na te gaan.

Tot zijn faillissement heeft zeker ook zijn goedhartigheid bijgedragen: verzoeken aan hem om geld werden, ook als ze niet verantwoord waren, meestal wel gehonoreerd. Na zijn overlijden in Rotterdam in 1927 bracht een priester uit Amsterdam een som geld namens een anonieme geldlener die spijt had gekregen. In Amsterdam blijft een andere tak van de familie nog enige tijd in de eierhandel getuige de rekening uit het begin van deze eeuw. (afb.10)  

Amsterdam

Brochure 1992

Internet versie 2002

Henk Hilkmann